Lasery, zegary atomowe i nauka, która steruje kosmosem – przed Wami ostatni goście Strefy Naukowej
10 maja 2026
Kosmos często kojarzy się z wielkimi rakietami, stacjami orbitalnymi i sondami lecącymi ku odległym planetom. Ale za tym widowiskowym obrazem kryje się również coś znacznie bardziej precyzyjnego. Pomiary, synchronizacja, trajektorie, skale czasu i technologie, które muszą działać z dokładnością trudną do wyobrażenia. Czasem wystarczy ułamek sekundy albo niewielki błąd w położeniu obiektu, by cały system zaczął działać inaczej, niż powinien.
Tegoroczną plejadę gości Strefy Naukowej zamykają postaci, dzięki którym będzie można zajrzeć właśnie do tego mniej oczywistego, ale fascynującego zaplecza współczesnej nauki o kosmosie. Naukowcy z Centrum Badań Kosmicznych PAN opowiedzą o technologiach, które brzmią jak wyjęte z fantastyki naukowej, choć działają naprawdę. O laserach mierzących odległości do satelitów i kosmicznych śmieci oraz zegarach atomowych, dzięki którym funkcjonują GPS, telekomunikacja, internet i systemy synchronizacji na całym świecie.
Kosmos nie zaczyna się bowiem dopiero tam, gdzie kończy się atmosfera. Czasem zaczyna się w obserwatorium pod Poznaniem, przy wiązce lasera wycelowanej w orbitę albo przy atomowym wzorcu czasu, który pilnuje rytmu naszej technologicznej codzienności.
Dr Paweł Lejba – człowiek, który celuje laserami w kosmos
Kieruje Obserwatorium Astrogeodynamicznym Centrum Badań Kosmicznych PAN w Borówcu pod Poznaniem. Na co dzień zajmuje się czymś, co brzmi jak zadanie dla załogi futurystycznego statku badawczego. Śledzenie satelitów i kosmicznych śmieci za pomocą laserów – brzmi jak żywcem wyjęte ze Star Treka? Różnica polega na tym, że tutaj nie chodzi o działka plazmowe ani epickie starcia na orbicie. Chodzi o precyzję, bezpieczeństwo i lepsze rozumienie tego, co dzieje się nad naszymi głowami.
Jego zespół mierzy odległości do obiektów krążących wokół Ziemi z niezwykłą dokładnością, wyznacza ich trajektorie i pomaga przewidywać ich ruch. To wiedza kluczowa w świecie, w którym orbita okołoziemska staje się coraz bardziej zatłoczona. Satelity komunikacyjne, naukowe, obserwacyjne, fragmenty dawnych misji i kosmiczne odpady poruszają się z ogromnymi prędkościami, a każde zderzenie może mieć poważne konsekwencje.
Podczas prelekcji „Laserami w kosmos – nauka rodem ze science fiction” Paweł pokaże, jak od dekad naukowcy „strzelają” w kosmos. Nie po to, by niszczyć, ale by mierzyć. Opowie o technologii, która pozwala śledzić satelity, Księżyc i orbitalne śmieci, a także o tym, dlaczego takie pomiary są ważne zarówno dla badań kosmicznych, jak i dla bezpieczeństwa infrastruktury, z której korzystamy każdego dnia.
Jego prelekcja to gratka dla wszystkich, którzy lubią moment, w którym science fiction okazuje się po prostu nauką z bardzo dobrym sprzętem. Jeśli bowiem coś krąży wokół Ziemi, istnieje spora szansa, że prędzej czy później znajdzie się na celowniku obserwatorium w Borówcu.
Dr Piotr Dunst – Władca Czasu z zegarem atomowym
Kieruje Laboratorium Czasu i Częstotliwości w Obserwatorium Astrogeodynamicznym CBK PAN. Jego praca dotyczy czegoś, co wydaje się absolutnie oczywiste, dopóki nie zaczniemy pytać o szczegóły. Bo czym właściwie jest sekunda? Kto pilnuje, żeby systemy na całym świecie działały w tym samym rytmie? Jak dokładny musi być zegar, jeśli od jego wskazań zależą GPS, telekomunikacja czy rynki finansowe?
Na co dzień Piotr pracuje z atomowymi wzorcami czasu i częstotliwości, realizując projekty związane z generacją, pomiarem i wykorzystaniem precyzyjnego czasu. Jest absolwentem Politechniki Poznańskiej, gdzie rozwijał zainteresowania na styku fizyki i inżynierii, a doktorat poświęcił tworzeniu atomowej skali czasu opartej na laboratoryjnych wzorcach. Innymi słowy, zajmuje się tym, jak mierzyć czas tak dokładnie, jak tylko potrafi współczesna nauka.
Podczas prelekcji „Atomowa skala czasu: jak mierzymy czas, który steruje światem” zabierze uczestników w podróż od dawnych obserwatoriów i morskich chronometrów po najnowocześniejsze zegary atomowe. Będzie o historycznych „Time Lordach” z Greenwich, o tym, jak definiujemy sekundę, jak działa atomowa skala czasu i dlaczego precyzyjny pomiar czasu jest jednym z fundamentów współczesnej cywilizacji.
To wbrew pozorom temat zaskakująco bliski codzienności. Gdy telefon wyznacza trasę, przelew trafia tam, gdzie powinien, a sieci komunikacyjne działają bez widocznych opóźnień, w tle pracuje właśnie precyzyjna synchronizacja. Najmniejsze błędy mogą oznaczać bardzo duże konsekwencje. Czas więc nie tylko płynie. W pewnym sensie naprawdę steruje światem.
Lasery mierzące kosmos i zegary atomowe pilnujące rytmu cywilizacji pokazują, że najbardziej futurystyczne technologie często działają bliżej, niż nam się wydaje. Nie trzeba lecieć na orbitę, żeby zajmować się bezpieczeństwem satelitów, trajektoriami obiektów kosmicznych czy czasem, od którego zależy funkcjonowanie globalnych systemów. Prelekcje dra Pawła Lejby i dra Piotra Dunsta pozwolą spojrzeć na naukę od strony precyzji. Tej ukrytej w wiązce lasera, w pomiarze sekundy i w danych, które muszą zgadzać się niemal idealnie.
Jeśli chcecie dowiedzieć się, jak obserwatorium pod Poznaniem pomaga ogarniać orbitę okołoziemską i dlaczego atomowy czas jest jednym z cichych filarów współczesnego świata, koniecznie rozbijcie obóz w Strefie Naukowej, która po raz kolejny udowadnia, że science fiction na co dzień naprawdę spotyka się z laboratorium.
Wojciech Wenclik
Wieloletni MG i entuzjasta tradycyjnych RPGów oraz literatury G.R.R. Martina i H.P.Lovecrafta. Zawsze powtarza, że wyśpi się dopiero w trumnie. Ciężko stwierdzić, czy to założenie, czy raczej smutna konkluzja poparta doświadczeniem. Faktem jest jednak, że zwykle nie może usiedzieć za długo w miejscu i angażuje się w zbyt wiele projektów kosztujących go punkty poczytalności. Sytuacji nie poprawia również kibicowanie Pittsburgh Penguins, bo kto nie kocha meczów zaczynających się o 2 w nocy…