Wielce luźne rozważania o tym skąd w nas pociąg do moralnie niejednoznacznych postaci 

W mitologii czy baśniach antagonista często był personifikacją konkretnego zagrożenia lub wady, którą szczególnie chciano napiętnować. Stanowił też wyraźny kontrast dla kryształowych cech protagonisty. Czarnymi charakterami często były potwory lub istoty tylko częściowo podobne do ludzi. Hydra nie miała skomplikowanej psychologii, tak samo wszelkie smoki (i smokopodobne stwory) czy inne maszkary rodem z zaświatów. Łączyło je jedno: były przeszkodą, z jaką musiał zmierzyć się dzielny heros, posiadający – cudowny zbieg okoliczności! – cechy uznawane za dobre i wartościowe. To samo można zauważyć w średniowiecznych moralitetach: postacie, choć pozornie mogły być ludźmi, to jednak stanowiły pewien symbol. W tamtych czasach dobro i zło funkcjonowały bardziej jako abstrakcyjne koncepty, a nie wynik indywidualnych wyborów ludzkich. 

W podaniach ludowych czarne charaktery też były nie do końca ludzkie – weźmy takie wiedźmy, wilkołaki, wąpierze czy insze nocne straszydła, spędzające naszym przodkom sen z powiek. Swego czasu pisałam o tym w tekstach zarówno o wampirach, jak i wilkołakach (i pewnie jeszcze do Was wrócę z jakimś artykułem z tej serii, bo jest szalenie ciekawa!), ale przypomnę, że ukąszenie przez taką bestię było tylko jednym z wielu sposobów na stanie się potworem. Krwiopijcą mogła zostać osoba przeklęta, ale też taka, która targnęła się na własne życie… i nie zapominajmy o rudych, leworęcznych, „jedno-brewych” i innowiercach. Zapach zmokłego psa mógł przynieść do domostwa osobnik porośnięty gęstym owłosieniem, ze środkowym palcem tej samej długości, co wskazujący, a jak jeszcze miał tendencję do bycia gburem, introwertykiem i mieszkał w odosobnieniu, to już nic tylko krzyczeć do szwagra: „Jędrek, łapaj za widły, toć to wilkołak…!”. 

Literatura – jak wiele innych dziedzin życia – poszła jednak do przodu, a im dalej w las się zapuszczała, tym częściej autorzy kwestionowali prosty podział na dobro i zło. Nie wiem, czy wiecie, ale przełomowe w tym temacie okazały się sztuki Williama Szekspira oraz kreowane przez niego szwarccharaktery – złożone, wielowarstwowe i budzące sympatię u odbiorców tego wybitnego dramaturga. W końcu o wiele łatwiej jest zapałać cieplejszymi uczuciami do kogoś, kogo motywacja jest zrozumiała, bo… spowodowana jest tymi samymi słabościami, co nasze własne, prawda? Stanowiło to na tyle świeży trend w sztuce, że – maturzyści, notujcie, może Wam się to przydać już niedługo! – pojawiło się pojęcie „Szekspirowski czarny charakter”. Na szczęście moda na pogłębianie rysów psychologicznych antagonistów padła na podatny grunt i przyjęła się – w późniejszych latach kontynuowali ją kolejni artyści oraz twórcy. 

I chwała za to każdemu, kto dołożył do tego nurtu swoje trzy grosze, obecnie bowiem oczekuje się od złoczyńców, że będą przede wszystkim ciekawi lub – to absolutne minimum z minimum – wiarygodni psychologicznie. Prości antagoniści o banalnych motywach (lub nawet bez nich), pozbawieni kręgosłupa moralnego i źli dla samej idei bycia złymi są aktualnie utożsamiani raczej z animacjami dla najmłodszych (choć i to coraz rzadziej, bo także dziecięcy odbiorca częściej kwestionuje takie charaktery), a nie produkcjami dla starszego widza czy czytelnika. Ot, silne jest w nas zapotrzebowanie na postacie mające pewne cechy szwarccharakteru, z jakimi możemy się utożsamiać, a nawet – uwaga, to będzie dopiero coś – kibicować im lub nawet je podzielać.

Współczesny antagonista bardzo rzadko jest „zły, bo tak”. Jego działania wynikają z konkretnych doświadczeń, przekonań lub traum i już samo to czyni go bliższym odbiorcy i mniej odklejonym od rzeczywistości. Weźmy takiego Dartha Vadera – on nie zaczyna swojej historii jako tyran: to postać tragiczna, której upadek i przejście na „ciemną stronę Mocy” jest wynikiem strachu, straty, manipulacji i błędnych wyborów podjętych pod wpływem tych emocji czy podszeptów kogoś, kogo uważa za autorytet. Z kolei Joker w wielu interpretacjach staje się symbolem chaosu, ale też produktem społeczeństwa, które go odrzuciło i zostawiło bez wsparcia. Podobny mechanizm widzimy u Killmongera z filmu Black Panther – jego działania są brutalne, ale wynikają z realnych krzywd i systemowej niesprawiedliwości. To antagonista, z którym wielu widzów się zgadza… no, przynajmniej częściowo. 

To właśnie ten kontekst sprawia, że złoczyńcy wydają się nam bardziej „ludzcy”. Ich motywacje – choć często wypaczone i przerysowane – stają się coraz bardziej zrozumiałe. A skoro można je pojąć i się z nimi utożsamić, to łatwiej się nimi zainteresować. Tym bardziej że aktualnie antagoniści nie zawsze chcą „spalić wszystko w drobny mak” i „zniszczyć świat”. Coraz częściej chcą go naprawić, tylko wybrany przez nich sposób może w nas budzić – no, nazwijmy to – pewien sprzeciw. Trudno bowiem odmówić Thanosowi racji w spostrzeżeniu, że równowaga została zachwiana, a – w kontekście naszej planety mówi się o tym coraz częściej – Ziemia powoli, ale nieuchronnie, się przeludnia. Czy rozwiązanie Szalonego Tytana rozwiązałoby ten problem? Obiektywnie patrząc: tak. Czy „zniknięcie” połowy ludzkości, nawet dobranej w sposób całkowicie losowy, byłoby moralnie akceptowalne? Nie oszukujmy się: nie. 

Popkultura ostatnich lat wyraźnie odchodzi od – wspomnianych przeze mnie już kilka razy w tym tekście – prostych podziałów na dobro i zło. Coraz częściej spotykamy postacie funkcjonujące gdzieś pomiędzy tymi dwiema koncepcjami moralnymi – antybohaterów, którzy balansują na granicy moralności, poruszając się w tej „szarej strefie” pomiędzy dwiema skrajnościami. Zatarcie granicy między bohaterami pozytywnymi i negatywnymi doprowadziło do powstania zupełnie nowego typu postaci: antybohatera. Kim właściwie jest ten przywołany przeze mnie antybohater? To pierwszoplanowa postać, nie mająca cech bohatera (lub mająca je w bardzo niewielkim stopniu), mało tego: może mieć ona cechy negatywne, będąc zaprzeczeniem heroizmu. 

Tak, antybohater może dokonywać czynów bohaterskich, jednak sposób, w jaki będzie to robił, niekoniecznie zasłuży na takie określenie. Z pewnością znacie ten koncept, popkultura jest pełna przykładów: mamy Hancocka – super bohatera zmagającego się z kryzysem egzystencjalnym przy pomocy zbyt dużej dawki procentowych trunków (i nie mówię tu o zawartości zagęszczonego soku jabłkowego w napoju), czasem ratującego ludzi, ale robiącego przy tym demolkę roku; mamy Shreka – ogra będącego jak cebula, który wyratował księżniczkę z paszczy smoka, choć nie zrobił to z chęci przyjścia z odsieczą damie w opałach, a dlatego, że chciał świętego spokoju na swoim bagienku; a potem na jednym tchu możemy wymieniać. Wolverine’a, Deadpoola, Punishera, Lobo, Johna Constantine’a Dextera Morgana, Doktora House’a, Jacka Sparrowa… i wielu, wielu innych. Przykładów zdecydowanie przybywa i nie ma się temu co dziwić, jak już wspominałam – taki rys psychologiczny postaci jest zdecydowanie bliższy zwykłemu odbiorcy.

Nie bez znaczenia jest też atrakcyjność moralnie niejednoznacznych postaci. Złoczyńcy często mają bardziej wyrazisty styl, charakterystyczne zachowania i mocniej zaakcentowaną obecność w dziele. Weźmy takiego Lokiego – postać, która zaczyna jako wiecznie knujący intrygi antagonista, ale dzięki swojej charyzmie i niejednoznaczności (oraz – nie oszukujmy się – niezaprzeczalnemu urokowi Toma Hiddlestona, co rusz rzucającego nas na kolana), adoptowany brat Thora wkrada się w nasze serduszka i szybko staje się ulubieńcem wielu fanów. O, albo taki Homelander (kocham tłumaczenie na „Ojczyznosław”, serio!). Typ jest kwintesencją zła i to podbitego świadomością, że tak właściwie nikt nie jest w stanie mu podskoczyć. Jednocześnie w swojej nieprzewidywalności jest… hipnotyzujący. 

Dialogi antagonistów (i antybohaterów) często bywają bardziej błyskotliwe, ich decyzje mają w sobie więcej brawury i są odważniejsze, a ich działania – mniej ograniczone zasadami narzuconymi przez społeczeństwo. To sprawia, że kradną sceny i to zwykle na ich osobie skupia się uwaga odbiorcy. Widz chce zobaczyć, co takiego zrobią dalej, jak daleko się posuną i czy istnieje dla nich jakakolwiek granica, której nie postanowią przesuwać lub – przynajmniej – testować. W kontrze są bohaterowie – szczególnie w dużych franczyzach – dźwigający na sobie ciężar spełnienia określonych oczekiwań: powinni być inspirujący, reprezentować sobą pewne wartości, nadawać się na wzór do naśladowania. Złoczyńcy takich ograniczeń nie mają. Dzięki temu twórcy mogą pozwolić sobie na więcej eksperymentów. Antagonista może być nieprzewidywalny, kontrowersyjny, a nawet odpychający – i właśnie to czyni go ciekawym. Nie musi być lubiany. 

Nie da się też pominąć czynnika psychologicznego. Ludzie od zawsze interesowali się tym, co zakazane, niebezpieczne lub niezrozumiałe. Złoczyńcy pozwalają bezpiecznie eksplorować te obszary – przeżywać emocje, których na co dzień unikamy, i obserwować konsekwencje ekstremalnych wyborów, jakich w życiu zapewne nigdy nie będziemy musieli podjąć. Siedzimy na wygodnej kanapie, w bezpiecznych ścianach własnego mieszkania i doskonale wiemy, że to fikcja, ale emocje są prawdziwe. A im bardziej skomplikowana postać, tym silniejsze staje się nasze zaangażowanie.

To, że złoczyńcy stali się bardziej interesujący, nie oznacza, że bohaterowie stracili rację bytu. Raczej zmusza ich to do zmiany. Najciekawsze współczesne historie to te, w jakich obie strony konfliktu są równie złożone. Bohater nie musi być idealny – wystarczy, że jest autentyczny. Z kolei złoczyńca nie musi być usprawiedliwiony – wystarczy, że jest zrozumiały. Gdy te dwa elementy się spotykają, powstaje opowieść, która naprawdę angażuje.

Popularność złoczyńców nie jest przypadkiem. To efekt zmiany w sposobie opowiadania historii i oczekiwaniach odbiorców. Chcemy postaci bardziej złożonych, bliższych rzeczywistości i mniej przewidywalnych. A to właśnie antagoniści najczęściej spełniają te kryteria. Skoro zaś – mniej lub bardziej – współczesne media pokazały nam, że możemy pałać cieplejszymi uczuciami do wampirów, wilkołaków oraz innych potworów, które przerażały naszych przodków, to dlaczego mamy odmawiać sobie odrobiny sympatii, współczucia czy zrozumienia dla antagonisty?